swier
De taal 't Zjwiers of Wieënesroas door Els Diederen
De bevolking spreekt een mooi zangerig dialect.
Heel opvallend is de e-naslag in woorden met  ee- ie-, oe- en uu- zoals: beëk (beek),  mieë (meer), roeëd (rood), vuuër (vuur) en de naslag in ao-woorden zoals: Raoë (ook geschreven als Roa), baoëve (boave)
 
't Zjwiers (en aoch 't Wieënesroas of Roas) hat dezelfde kènmerke es de anger mieë oeëstelik geleëge dialekte in de Limburgse sjtrieëktaal.

De vuurnaamste kenmerke van deë groep Limburgse dialekte mèt Zjwierse vuurbeelde:

 

* 1  groeëte variatie aan klinke(r)sj
neëve de Nederlandse klinkersj (a, aa, au, o, oo, ou, oe, u, uu, ui, i, ij, e, ei, ee) heët 't Wieënesroas en 't Zjwiers
oeë
(sjoeën, sjoeël) (oe mit noasjlaag);
ieë
(kieës, twieë) (ie mit noasjlaag)
ao (aoch, knaop)
oa
(moan), Roa (ao mit noasjlaag of aoë)
uue (kuuel, duueske, muuele, buuesj) (uu mit noasjlaag)
ö
(vösj)
äö
(täöt)
öä (sjöäp)
ó lóch
ae
(zaep)
(leëze, zjweëgel)
extra mètklinkersj: sj (sjöäp, flesj); zj (zjwumme, zjwaasj, zjweëgel), gk (zègke, hègke)

* 2  de oppositie: sjleëptoeën - sjtoeëttoeën (toeëntaal)
wieës (wijs=slim)     
wieës (wijs=melodie)   

 

* 3 de zachte 'g'  
die wuurt aoch in Vlaandere en Brabant gebruukt.

 

  3a gk  (de zachte k of plof-g)
te hure in zègke, wègke, hègke, brögke


* 4   t-deletie:
nacht> nach, zach (zacht);  leech (licht)
     n-deletie:
zieëve (zeven), druime (drommen), woeëne (wonen), lache (lachen), koake (koken)

     r-deletie:
woeësj (worst); keësjmes (kerstmis); zjwat (zwart)

* 5  drie woerdgesjlachte:
d'r  fiets (eine fiets; miene fiets; deë fiets)
vrouwelijk: toafel (ein toafel; mien toafel; dien toafel)
onzijdig:  water (e water; mie water; 't, dat water)

* 6 umlaut en ablaut (klankverandering) bie bep. werkwuu(r)d, mieëvoudsvorming en verkleinwuurd:
eëte-oate; geëve- goave, grave-groave
sjoap, sjöäp, sjöäpke; pot, pöt, pötteke
tas-tesj, appel-eppelke, jóng-junke

* 7  assimilatie Vöäl klanke en wuud weëre aanein' geplek' bie 't sjpreëke meh dat wuurt neet gesjrieëve! bv obbenaaf (me sjrief op en aaf) Höbse (sjrief: höbs se) 'ne brilop (sjrieëf: bril op).
    regressieve oetsjproak p wuurt b; t wuurt d; s wuurt z.
 sjtobaaf-sjtobop (sjtop aaf en sjtop op); sjtroat(d)op; brök-brögke; zèk-zègke
Kom van deë fietzaaf (s wuurt z) vier sjrieëve: fiets aaf.
  verleden tijd +de: haeë wachde (hij wachtte); zie sjtopde (stopte);  sjtaakde (sjtaakte); plaatsde (plaatste); koakde (kookte) enz.
    progressieve d wuurt t
 op t'r (d'r) mert; op te (de) sjtroat; Vier sjrieëve de of d'r.

reductie: geës te (doe) weg (te is reductie of in plaats van doe en dich); kums te (doe) aoch? Wils se (doe) koffie? Höbs se (höbs doe). Die reductie sjrieëve v'r waal.

* 8  wederkierend voornaamwoord
Wils doe mich dat hoale;
Höbs doe mich de toafel gedek?
Ze höbbe zich oetgesjolle.
Bis te mich op d'r kop gevalle?

* 9  verangering van de sch in sj
school- sjoeël; schaats- sjaats; schat- sjat

* 10  sj aan 't begin en eind van 'n woerd
straat- sjtroat; stro- sjtruuë; slapen- sjloape; smeren-sjmieëre; stoten- sjtoeëte; snaren- sjnoare, fles-flesj; as-esj; bos-bösj, was-wesj, tas-tesj

 

* 11 de wuurd ich, mich, dich, ouch
(Nederlands:  ik, mij,  jij/jou en ook)

 

* 12 't gerundum op -enteëre (allein in Zuud-Limburg).  Dit is 'n zelfsjtendige verboage vörm van de onbepaalde wies van e werkwoerd, dat 'n 'handeling' aageuf. Loupenteëre, varenteëre, kiekenteëre, zingenteëre, fietsenteëre, roukenteëre, sjpieëlenteëre.

                                                                 

                                                                       *

 

Wat extra opvèlt (kenmerkend vuur de dialekte oeëstelik van de lien verticaal langs Klumme):


Mannelik lidwoerd  d'r

Vuur  mannelike zelfsjtendige naamwuurd wuurt  d'r  gezag en gesjrieëve:
d'r weëg; d'r fiets, d'r wage, d'r nónk

r-deletie
Bie sómmige wuurd weë(r)t de r weggeloate es s,  t of st volg: wuud (woorden); zjwa(r)t, ieë(r)sjte,  gaa(r)d, woeë(r)sj,  weë(r)t (wordt), eë(r)d (aarde), peëd (paard).

doer | durch (Nederlands door)
Dees wuurd weëre allebei gebroek, meh doer is algemeiner. 't Lieëkent drop dat hieë 'ne issoglos löpt wat dees wuurd betreft. Durch is mieë gebroekelik ten oeëste va Zjwier.

 

Idioom
"d'r Huub va Marie, va Bet va Truut" (4 generaties. Marie woar de mam, Bet woar de groeëtmoeëder en Truut de uuëvergroeëtmoeëder va Huub Habets).

Hieël opvallend in  't dialek van hie en noa 't oeëste va Zuud-Limburg is 't gebroeëk van noasjleëg  in d 'r oetsjproak va bepoalde wuurd mèt lang klinkesj. Zoeëne noasjlaag  wuurt genotierd mèt
'n trema op de ë.
Vuur 'n r hoof d'r noasjlaag neet ummer gesjrieëve  te weëre umdat ze (bie sómmige sjleëptoeënwuurd) vazelf in d'r oetsjproak te huuëre (huren) is. (verkierd (verkeerd), duur (deur), vuur (voor)

Vuurbeelde wuurd mèt noasjlaag
 

aeë en eë  (ae en ee-wuurd mèt e-noasjlaag)
 zaeëg (zaag), beëk (beek); deë (die); aeëd, eëd (aarde), weë(r)d (waarde); beënde  (beemden); vleëgel  (vlegel, stout kind);  zjweëgel (lucifer); peëd (paard);  peëdje (paadje); meëdje (meisje); reëge (regen); leëg  (leeg); vreëte (vreten); reëkel (haas kwajongen); sjeël (scheel); leëze (lezen);
keël (kerel; keel); teënge (tegen); weëte (weten); reëge (regen), neë (nee); neëve (naast)


ieë: (
ie-wuurd mèt e-noasjlaag)
zieëve (getal zeven)
kieës (kaas); ierlek (eerlijk);
wieënig (weinig); wieërt (vijver);
nieëtel (brandnetel);
 kieësj (kers); krieëmer (kramer); 
lieëlik (lelijk) hieëring (haring);
lieëre (leren); ieëker (iedere);
viertieën (veertien); tieëne (tenen); 
twieë (twee); kieëke (kijken,  sjtieëgel (stegel, draaihek); zieëker (zeker); bieë (bij);
mieë (meer); hieëmel (hemel);
sjnieë (sneeuw);sjieëm (schaduw);
sjieër (schaar),
wienieë (wanneer); zieël (ziel)

oeë: (
oe-wuurd mèt e-noasjlaag)
doeës (doos), broeëd (brood); doeëd (dood) groeët-groeëter (groot, groter); sjoeën (schoon mooi; schoen); sjoeët (schoot); sjoeëtel (schotel) koeëd (kwaad); loeëd (lood); noeëte (muzieknoten),  kroeëd (kruid); sjtoeët (stoot); sjtoeëte (stoten); sjoeël (school); kroeësjel (kruisbes); hoeëg (hoog) hoeëger (hoger); oer (horloge), oor); oere (oren);  loeës (loos, verstandig); sjpoeëk (spook); sjproeët-sjproeëte (spruit-spruiten); woert (wordt); woe(r)d (woord); sjroeëp (stroop); zoeë (zo); noeë (nu); roeës (roos); roeëze (rozen); roeëd (rood); roeëzekrans (rozenkrans); voeëgel(vogel) 

uue:(u en uu-wuurd mèt e-noasjlaag)
kuuel (boerenkool), buuesj (beurs), sjtruue (stro); muuele (molen); duueske (doosje); sjuuetelke (schoteltje); uurke (oortje); hure (horen); vuur (voor); vuuegelke (vogeltje); zuuemere (zeumeren, verzamelen van resten); huuege (ophogen); onnuuezel (onnozel); bruuedje (broodje); nuuege (negen), nuuet (noten)

* oa (ao-wuurd mèt noasjlaag, aoch gesjrieëve es aoë)
moan (of maoën), oape (of aoëpe) (open)noa (of naoë)  (na); vroag (vraoëg) (vraag); roa (raoë) (raden); Roa Raoë) (Wijnandsrade), boam (baoëm)  (bodem); loak (laoëk) (prei); hoal (haoël) (hol); hoaze (haoëze)  (kousen), sjloape ( sjlaoëpe) (slapen) toafel (taoëfel) (tafel); sjoap (sjaoëp) (schaap); boave (baoëve) (boven); poat (paoët) (poort); joa (jaoë)  (ja); moat  (maoët) (maat); droad (draoëd)  (draad); sjtroat (sjtraoët) (straat) moage (maoëge) (mogen; beloave (belaoëve)  (beloven)

 öä
mv. van oa (aoë) sjoap-sjöäp (sjäöëp) (schapen), droad-dröäd (dräöëd) (draden), boam-böäm (bäöëm) (bodems),

 

Zjwierse familiename:
Vuur 'ne achternaam zeët me "va"
va Brand (Brand); va Bieëmelmans (Bemelmans); va Bex; va Bruls; va  Dreëse (Driessen); va Eeëres (Erens); va  Franse(n); va Habets; va Hoebe (Houben); va Jónge (Jongen); va Joakobs (Jacobs); va Linze (Linssen); va L'Ortye; va Kicke (Kicken);
va Marell (Marell); va Meërtes (Meertens); va  Mieëse (Meessen);
va Moeëdesjheëm  (Mooderscheim);
va Mulkes (Mulkens); va Nieëste (Nijsten)
va  Sjnieëdesj (Snijders); va  Sjteins (Steins); van de Wimmer of va Wimmesj (Wimmers)


Zjwierse vuurname
vuur 'ne
meëdjesnaam zeët me 't

't An (Anna); André, Drikkes:
Driek (Andreus), 't  Plien (Paulina); 't Merie, 't Maria (Maria); 't  Lies, 't Lieske (Elisabeth),
't Fientje (Josephina), 't Mien, 't Mina,
Wiel, Willem, (Wilhelmus, Wilhelmina)
't Nèt (teke) (Antoinette); Neer ( Rene)
 Giel, Gieliam (Guillaume); Bertus, Bert; Albaeër,  Baeër, Huub, Lambaeër, (Albertus, Hubertus, Lambertus)
Harie (Henricus); Karel (Carolus)
Nieël, 't  Neëleke (Corneëlis)
Lewie (Lodewiek); Frens,
't Sieska  (Franciscus); Fón (Alfons); Lei, Leio (Lodewiek, Leonardus); Joep, Zef, (Joeëzef);  Zjaeën (Eugène); 't  Lieëna,
't  Leën(eke) (Magdalena);  Math, Jeu (Matheus); Martien (Martinus); Jan, Joeëhan, Zjaoën, Sjeng, Zjeng, Sjang, 't Sjan (Joeëhannes), Pierre, Pieëter (Petrus); Zjaak (Joakob)

 

Biename woerte vreuger mieë gebroek es noe:  Beëb (Huub Sjteins); Op (Huub Steins, d'r sjoester); Bakkertje (Zef Bruls); de Sjnoek (sjoester); de zuul (sjoester) ('n zuul is gereidsjap vuur d'r sjoester); Mem (moder Austen, vroedvrouw); de Prif (Rudolf Sodomka); d'r dieke Sjier (Math Neve)

 

Els Diederen ©

 

Maak simpel je website Eigen site maken